Tatarlı Höyük’te Ele Geçen Kourotrophos Figürinleri

Giriş

Tatarlı Höyük, ilk olarak 1951 yılında M. V. Seton-Williams tarafından gerçekleştirilen yüzey araştırmaları sırasında literatüre kazandırılmıştır [1] . Daha sonra 1991’de höyüğü ziyaret eden M. H. Sayar, höyük etrafındaki su kaynaklarının çevresinde bulunan antik yapı kalıntılarından bahsetmiştir [2] . 2005 yılında K. Serdar Girginer ve ekibi Kilikya yüzey araştırmalarının Ceyhan etabında Tatarlı Höyük üzerinde yürüttükleri incelemelerde Kalkolitik, ETÇ, MÖ II. binyıl ile Roma Dönemi’ne dair elde edilen bulguları yayınlamışlardır [3] . İlk kazı çalışmaları K. Serdar Girginer başkanlığında 2007 yılında başlatılmış olup kesintisiz bir şekilde devam etmektedir.

Ovalık Kilikya’nın doğusunda, Yukarı Ova (Ceyhan Ovası) kesiminde, Adana ili Ceyhan ilçesi sınırları içerisinde, Mustafabeyli Mahallesi’nin 5 km kuzeyinde bulunan Tatarlı Höyük, bölgenin en büyük höyüklerinden biri olarak kabul edilmektedir [4] (Res. 1). Amanos Dağları’nın batı eşiğinde yer alan höyük doğuda Bahçe Geçidi ile Islahiye’ye, güneyde ise Belen Geçidi üzerinden Amik Ovası’na bağlanan ticaret yollarının kavşağında yer almaktadır [5] (Res. 2). Höyüğün kuzeydoğusunda Üç Tepeler olarak bilinen volkan konileri bulunmaktadır. Volkanik arazinin üzerinde yükselen höyük bu yönü ile oldukça bereketli topraklara sahiptir. Arazinin volkanik yapısı, verimli topraklar ile beraber bol miktarda su kaynağının ortaya çıkmasına imkân tanımıştır. Yerleşmenin stratejik konumu ve sahip olduğu verimli topraklar birbirini takip eden uzun süreli iskân üzerinde belirleyici bir rol oynamıştır.

Tatarlı Höyük, etrafında bulunan yerleşim alanları ile beraber birbirinden farklı höyükleşme sürecine sahne olmuştur. Doğu-batı istikametinde uzanan 250x360 m ölçülerindeki Sitadel yerleşmesi, çevresinde bulunanhöyüklerinmerkezi konumundadır.Bu alanda 37m’lik yüksekliği ile Sitadel kesimi en yüksek yerleşim olarak öne çıkmaktadır [6] . Sitadelin kuzeybatısından başlayan Aşağı Şehir, hafif bir şekilde yükselerek kuzey-kuzeydoğudaki Tatarlı Mahallesi’nin altından yayılımına devam etmektedir. Aşağı Şehirile Sitadel kesimi arasından akan Beynamazı/Mercin Deresi iki yerleşim yeri arasındaki sınır hattını çizmektedir [7] . Tatarlı Höyük Sitadeli’nin 1,3 km batısında bulunan Kuyluk Tepesi ise Kalkolitik ve Erken Tunç Çağı tabakasıyla söz konusu alanda öne çıkan bir diğer yerleşim merkezidir. Tatarlı Höyük Sitadeli’nin batı, kuzeybatı ve güneybatı yamaçlarında tespit edilen ve Neolitik Dönem’e tarihlenen yerleşim, höyüğün farklı noktalarında Helenistik Dönem’e kadar devam etmiştir[8] .

Höyükte yapılan çalışmalar sonucunda Helenistik Dönem’e ait iki yapı katı tespit edilmiş olup IIa evresi MÖ 2. yüzyıl ortası ile MÖ 1. yüzyıl ortasına, IIb evresi ise MÖ 4. yüzyıl sonu - MÖ 3. yüzyıl başına tarihlendirilmiştir[9] . Sitadel’in farklı noktalarında her iki yapı katında yapılan çalışmalar sırasında ele geçen kourotrophos figürinleri, tipolojik olarak kucağında çocuk taşıyan ve çocuk emziren figürinler olmak üzere iki grup altında incelenmiştir. Eserler ikonografik gelişimin yanı sıra sahip oldukları stil özellikleri bakımından da irdelenmiştir.

Tatarlı Höyük Helenistik Dönem Yapı Katları (IIa – IIb)

Tatarlı Höyük’ün Sitadel kesiminde 2007 yılından itibaren başlatılan ve günümüze kadar kesintisiz bir şekilde sürdürülen kazı çalışmaları sonucunda, Helenistik Dönem’e tarihlenen iki yapı katı açığa çıkarılmıştır (IIa-IIb)[10]. Hitit Tapınağı (A Yapısı) ’nın batısında 900 m2’lik alan içinde yapılan kazılar, Helenistik Dönem yapı katının en iyi belgelendiği alanlar olarak öne çıkmaktadır[11]. Bu alanın dışında, Sitadel’in kuzeyinde, doğusunda ve batısındaki dar alanlarda yürütülen çalışmalar da Helenistik Dönem’in anlaşılmasına katkı sağlamıştır (Res. 3). Kazılar sırasında ele geçen Rodos tipi baskılı amphora kulpları[12], sepet kulplu Kıbrıs amphoraları[13], Attika-Rodos tipi kandiller[14] ve Makedon Krallığı sikkesi[15] gibi bulgular yerleşimin MÖ 4. yüzyıl sonu ile MÖ 3. yüzyıl başlarında kurulmuş olduğuna işaret etmektedir.

Helenistik Dönem yapı katının, özellikle MÖ 2. yüzyılda nüfus yoğunluğu ve refah seviyesi bakımında oldukça iyi koşullara sahip olduğu tespit edilirken, siyasi iklim dengesinde meydana gelen gelişmeler söz konusu tablonun ortaya çıkmasında belirleyici olmuştur. Magnesia Savaşı sonrasında Seleukos Krallığı’nın Roma ile imzaladığı[16] Apameia Antlaşması (MÖ 188), Seleukosların Anadolu’daki hâkimiyetine ciddi bir darbe indirmiş ve devamında Toros Dağları’nın güneyine çekilen Seleukoslar elde kalan sınırları korumak amacıyla IV. Antiokhos’un iktidarı sırasında imar faaliyetleri icra etmişlerdir[17]. Seleukos kralı IV. Antiokhos tarafından hayata geçirilen imar faaliyetleri yerleşmelerin zenginleşmesini ve büyümesini de beraberinde getirmiştir[18]. Söz konusu politikanın yansımaları, Tatarlı Höyük üzerinde MÖ 2. yüzyıl sürecinde izlenebilmektedir. MÖ 2. yüzyılda en geniş sınırlarına ulaşan kuzeybatıgüneydoğu hattında uzanan IIb yapı katı, birbirini dik kesen sokakların oluşturduğu adalar içine konumlandırılan, bitişik halde inşa edilen kare veya dikdörtgen planlı (Resim 4) taş temel üzeri kerpiç bedenli mekânların oluşturduğu konutlar ile temsil edilmektedir[19]. Taş temel üzeri kerpiç örgünün kullanıldığı yapılar tek katlı ve düz damlıdır. Sokak tabanları çakıl, kırık seramik parçaları ile döşenirken mekânlarda ise sıkıştırılmış toprak taban uygulamasına yer verilmiştir[20].

IIb yerleşiminin MÖ 2. yüzyıl ortası ile birlikte son bularak yerini daha geç bir yapı katı olan IIa evresine bıraktığı görülmektedir[21]. IIa evresi kuzey-güney doğrultusunda gelişmiş olup IIb evresine ait bazı yapıların temelleri üzerine eklemeler yapılarak kullanımın sürdürüldüğü görülmektedir. Ancak bu evrenin sonlarına doğru yapıların daha özensiz inşa edildiği, nüfus yoğunluğunun azaldığı ve yerleşim sınırlarının daraldığı dikkat çekmektedir. IIa evresinde kare veya dikdörtgen planlı, taş temel üzerine kerpiç bedenli mekânlar görülmekte olup çoklu mekânların birleşmesiyle oluşan konutların yerini daha küçük ve bitişik düzenli yapılar almıştır[22]. Her iki yapı katında Doğu Sigillata A seramikleri baskın malzeme grubu olarak ön plana çıkmaktadır.

İncelenen eserlerin tamamı bu iki yapı katı ve bunlara bağlı olan kontekstler içerisinde ele geçmiştir. AS 173 açmasında ele geçen 1 no.lu figürin IIa yapı katına aittir. Figürin yaklaşık 20 metrekare ölçülerindeki mekânın güneyinde açığa çıkarılmıştır. Mekânın güneyinde bulunan taş döşeme, avlu ile ilişkili olup 1 no.lu figürin, bu taş döşeme üzerindeki iğ biçimli unguentarium parçaları ile beraber ele geçmiştir. Söz konusu mekânın temel seviyesinin sona erdiği noktada IIb evresine tarihlenen 2 no.lu figürine ulaşılmıştır. AS 173’ün güneybatısında kayıt altına alınan 3 no.lu figürin ise çapı 3,5 metreye ulaşan modern dönem tahribat alanı içinde ele geçmiştir. Bu alanda modern döneme ait cam metal kalıntıları, iğ ve torba biçimli unguentarium parçaları ile MÖ II. bin yıla ait kırmızı astarlı rython parçaları bir arada yer almaktadır.

A Yapısı’nın batısında bulunan 4 no.lu figürin ise tek odalı bir konut içinde açığa çıkarılmış olup aynı konut alanında MÖ 2. yüzyıl ortalarına tarihlenen Attika-Rodos tipi kandile rastlanmıştır[23]. Son olarak Tatarlı Höyük Sitadeli’nin kuzeydoğusunda bulunan AS 187 açmasında 5 no.lu figürin gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu açmada, Sitadel ile Aşağı Kent arasında bir giriş noktası işlevi taşıyan, yassı taşlarla döşeli rampalı bir yol yer almaktadır. Bu yolun kuzey duvarına bitişen, aralarında 2 metre mesafe bulunan paralel uzantılı bazalt temelli duvarlar belirgin bir mekân hattı oluşturmaktadır. 5 no.lu figürin, IIa evresine tarihlenen bu mekân içinde açığa çıkarılmıştır. Mekân dışında, mekânın güneybatı köşesine yakın alanda tespit edilen ve IIa yapı katına ait sıkıştırılmış toprak taban üzerinde Megara Kâseleri, balık tabakları, iğ biçimli unguentarium parçaları tespit edilmiştir.

Sitadel’in farklı noktalarında açığa çıkarılan bu figürinler, Anadolu ve çevre kültür bölgelerinde prehistorik dönemlere kadar uzanan bir kullanım geçmişi ile dikkat çekmektedir. Bu bağlamda, kourotrophos figürinlerinin doğası, kronolojik gelişimi ve kültürlerarası farklılıklarını değerlendirebilmek için, prehistorik dönemlerden itibaren karşımıza çıkan anne-çocuk tasvirlerinin geçirdiği ikonografik dönüşümün ele alınması büyük önem taşımaktadır.

Kourotrophos İkonografisi

Çocuk emziren, büyüten ya da kucağında çocuk taşıyan figürleri tanımlamak için kullanılan kourotrophos[24], Antik Yunan, Mezopotamya, Anadolu, Kıbrıs, Levant ve Mısır kültürlerinde ortaya konan eserler üzerinden takip edilebilmektedir[25]. En erken örneklerine Neolitik Dönem’de rastlanmaktadır. Güneydoğu Tesselya’da bulunan Sesklo’da[26] Geç Neolitik Dönem’e tarihlenen, tabure üzerinde oturan ve sol kolunda çocuk taşıyan kadın figürü ile Mezopotamya’da MÖ IV. bine tarihlenen Obeyd kültürüne ait, ayakta duran bir tanrıçanın sol göğsünden süt emen çocuk tasviri yine erken örnekler arasında kabul edilmektedir[27]. Anadolu’ya baktığımız zaman anne-çocuk temasına dair veriler Göller Bölgesi’nde Geç Neolitik Dönem’de karşımıza çıkmaktadır. Bu dönem içinde Hacılar’ın VI. yapı katı[28] ile Höyücek’in Kutsal Alanlar’ında[29], özenle sıvanmış mekânlar içerisinde tanrıça olarak tanımlanan kadın figürleri, çocuk taşır veya emzirir şekilde tasvir edilmektedir. Daha sonraki dönemlerde ise anne-çocuk temalı eserlerin metal malzeme ve kabartma teknikleri kullanılarak üretildiği örneklere de rastlanmaktadır. Horoztepe’de mezarlık alanında bulunan ve Erken Tunç III’e tarihlenen bronz kadın heykelciği, ayakta durur vaziyette her iki kolu ile kavradığı çocuğu emzirir şekilde betimlenmiştir[30].

Hitit İmparatorluk Çağı’na tarihlenen, Norbert-Schimmel Koleksiyonu’nun en nadide eserlerinden biri olan “Güneş Tanrıçası” figürini[31], kucağında taşıdığı çocuk ile anne-çocuk ilişkisini yansıtmanın yanı sıra çocukları koruyup himayesi altına alan ana tanrıça temasını da vurgulamaktadır. Geç Hitit Dönemi’ne ait Maraş stellerinde çocukların aile bireyleriyle birlikte tasvir edilmesi, bu sahnelerin yalnızca kutsal bağlamda değil aynı zamanda aile birlikteliğinin bir ifadesi olarak da değerlendirilebileceğini göstermektedir[32]. Aynı döneme ait Karatepe kabartmasında ise ayakta duran tanrıça figürü, profilden betimlenen bir çocuğu emzirir şekilde sahnelenmiştir[33]. Frig kültüründe de Kybele ile birlikte çocukların koruyucu rolünü üstlenen ana tanrıça temasının en iyi örnekleri karşımıza çıkmaktadır[34]. Anadolu’da, son yıllarda kourotrophos tipi figürinler üzerine yapılan çalışmalar, Kaunos[35], Ephesos[36], Pisidia Antiokheiası[37], İzmir Aliağa[38] kazıları ile takip edilirken, Afyonkarahisar[39], Niğde[40], Silifke[41], Mersin[42] ve Adana[43] müzelerinde de söz konusu eserlerin varlığı yapılan araştırmalar neticesinde ortaya konmaktadır.

Anne-çocuk birlikteliğinin işlendiği figürinlere Ege ve Akdeniz kültürlerinde de sıklıkla rastlanmaktadır. Girit’te Miken Çağı’ndan[44] itibaren izlenebilen bu eserler, MÖ I. binyılda Akdeniz’de yoğunlaşan ticari etkileşimler ve kalıp yapım tekniğinin yaygınlaşmasıyla birlikte geniş bir coğrafyaya yayılmıştır[45]. Kıbrıs’ta Kalkolitik Çağ’da ortaya çıkan kourotrophos figürinleri, Erken Tunç Çağı, Arkaik Dönem ve Helenistik Dönem’e tarihlenen eserler üzerinden takip edilebilmektedir[46]. Levant merkezlerinde ise MÖ II. binyılda bu eserlerin sınırlı olduğu ancak Pers egemenliği döneminde sayılarının arttığı ve Helenistik Dönem ile beraber daha popüler hale geldiklerinden bahsedilmektedir[47].

Mezarlar, tapınaklar, sunak alanları ve evlerden ele geçen kourotrophos tipi terrakottalarda işlenen kadın figürünün tanrıça mı yoksa ölümlü bir kadını mı sembolize ettiği konusu tartışmalıdır. Bazı eserler üzerinde kadın figürünün ilahî varlık olarak tanımlanmasına olanak tanıyan atribüt detaylarına yer verilirken söz konusu eserlerde genellikle atribülere rastlanmaması kadın figürünün tanrıça olarak yorumlanmasını zorlaştırmaktadır[48]. Karageorghis, kutsal alanlarda ele geçen kourotrophos figürinlerindeki kadın tasvirlerinin, doğum sürecinde tanrıçanın korumasına ihtiyaç duyan ölümlü kadınları temsil ettiğini ileri sürerken[49] Lipinski de tapınak depolarında kasıtlı olarak kırılmış halde bulunan kourotrophos terrakottalara dikkat çekerek, bu figürinlerin tanrıçadan ziyade ölümlü kadınları temsil ettiğini savunmaktadır[50].

Kourotrophos tapınımına dair veriler sadece figürinler ile sınırlı kalmamıştır. Bunun dışında epigrafik bulgular da kourotrophos kültü hakkında bilgi veren bir diğer başvuru kaynağıdır. Mezopotamya çivi yazılı metinlerinde, aşk ve bereket tanrıçası İştar’ın göğsünden süt emen çocukların yanı sıra çocuk sahibi olmak için adak sunan insanlardan bahsedilmektedir[51]. Antik Yunan şehir devletlerinde ise çocukların sağlığından ve gelişiminden sorumlu olan kourotrophos epiteti, Eileithyia, Aphrodite, Persephone, Hekate, Nympheler gibi ilahi varlıklar ile bir arada anılmaktadır[52]. Ephesos’ta Artemis[53], Samos’ta Hera[54], Atina’da Athena[55], Kaunos’ta Demeter[56] gibi şehir tanrıçalarının kourotrophos kültü ile yakın ilişkili olduğu bilinmektedir. Demeter kültünde, Thesmophoria şenliklerinin üçüncü gününde (Kalligeneia: iyi, şanslı doğum) yeni doğumların kutsanması kapsamında gerçekleştirilen kutlamaların kourotrophos kültü ile bağlantılı olduğu düşünülmektedir[57]. Kült törenlerinin genellikle açık alanlarda icra edilmesi, tapınım alanlarının gösterişten uzak sade bir görünüm sergilemesine neden olmuştur[58]. Kült törenleri sırasında epigrafik buluntuların aktardığı bilgilere göre kourotrophos epiteti taşıyan tanrıçalara domuz ve koyun kurban edildiğinden bahsedilmektedir[59]. Demeter kültünde önemli bir yere sahip olan domuz kurbanının aynı zamanda kourotrophos özelliği taşıyan tanrıçalara da adandığına Attika’da MÖ 4. yüzyıla tarihlenen bir mermer stel üzerinde rastlanmaktadır. Eserde, festivaller sırasında düzenlenen kurban takvimine ilişkin bilgiler yer almakta; tanrı ve tanrıçalar için koyun, kourotrophos tanrıçaları için ise domuz kurban edildiği belirtilmektedir[60]. Domuz ve koyunun yanı sıra köpeğin de adak olarak sunulduğu aktarılmakta, doğum esnasında kirlenen elbise, saç bandı, göğüs bandı, kemer gibi günlük kullanım eşyaları bu işlev çerçevesinde kullanım görmüştür[61].

Kourotrophos figürinleri, gebelik öncesinde bir temenni, gebelik sonrasında ise şükran duygularının ifadesi olarak tanrıçalara sunulmaktadır[62]. Kült alanlarına bırakılan terrakotta figürinler ile tanrıçanın yeni doğan çocuğu himayesi altına alması beklenmektedir. Ayrıca gebe kalamayan kadınların bu adaklar aracılığı ile tanrıçaların yardımına başvurdukları değerlendirilmektedir[63].

Antik Yunan coğrafyasındaki kourotrophos kültünün kökeni konusunda, yerel ve dış kültürlerin belirleyici olduğu aktarılmaktadır. MÖ III. binde Kiklad Adaları’nda ve sonrasında ise Minos sanatında, tartışmalı birkaç eser dışında bu ikonografiye rastlanmamaktadır[64]. Girit Adası’nda karşımıza çıkan ve kourotrophos olarak nitelenen Mavrospelio Figürüni’nin, bu başlık altında değerlendirilemeyeceği; söz konusu eserin, Minos sanatında varlığı bilinen ilahi idol taşıyan figürinler ile aynı özellikleri taşıdığı öne sürülmektedir[65]. Adada bulunan bir diğer kourotrophos figürini ise Monastiraki’de karşımıza çıkmaktadır. Monastiraki terrakotta parçası üzerinde işlenen anne-çocuk betimlemesi, üslup açısından Mısır özellikleri taşımakta olup eserin Minos ve Mısır arasında yaşanan kültürel etkileşim sonucunda bölgeye taşındığı belirtilmektedir[66]. Miken hâkimiyeti ile beraber kourotrophos tipi figürünlerin daha yaygın hale geldiği anlaşılmaktadır[67]. Ele geçen bulgulardan hareketle Hadzisteliou-Price, Hellas kültüründe kourotrophos tapınımının Akhalar ile beraber bölgeye geldiğini ve Mezopotamya, Kuzey Suriye ve Mısır kültlerinin sentezi sonucunda ortaya çıktığını öne sürmektedir[68].

Prehistorik dönemlerde bereket ve bolluk kavramları üzerinde yükselen anne-çocuk ikonografisinin bu dönemlerdeki kültsel özellikleri daha baskındır[69]. İlerleyen süreçte ise bu tema, gündelik yaşamın bir yansıması haline gelmiş ve aynı zamanda iktidar sahipleri tarafından propaganda aracı olarak da kullanılmaya başlanmıştır. Kourotrophos özellikli figürinlerin, kadınların toplumsal yapı içerisindeki rollerini vurgulamak amacıyla da kullanıldığı öne sürülmektedir. Nitekim Miken figürinleri bu bağlamda değerlendirilmektedir. Barbara A. Olsen, Miken merkezlerinde ele geçen kourotrophos figürinlerinin şematik ve özensiz olmaları nedeniyle kutsal işlevle ilişkilendirilemeyeceğini; bu eserlerin, Miken toplumunda kadına atfedilen çocuk bakım rolünün bir yansıması olduğunu ileri sürmektedir[70]. Benzer durum, Demir Çağı’nda Güney Levant coğrafyasında omuzunda çocuk taşıyan kadın figürinleri üzerinde de izlenebilmektedir. Figürlerin gündelik yaşama uygun olmayan duruş pozisyonları ve çocuk unsurunun vurgulanması, toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında kadının çocuk bakımından sorumlu olduğuna işaret etmektedir[71]. Anadolu’da Geç Hitit Krallıkları sürecinde aile yaşamının konusu haline gelen kourotrophos figürinleri, gündelik yaşamın bir kesitini sunma işlevini Helenistik Dönem’de devam ettirmiştir[72]. Mısır sanatına bakıldığı zaman diğer kültürlerden farklı olarak kourotrophos ikonografisi genellikle duvar kabartmaları üzerinde karşımıza çıkarken, genç firavunu kucağında taşıyan veya besleyen tanrıça betimlemesi bolluk bereket dışında iktidarın sahip olduğu gücün ilahî bir kaynağa dayandığına işaret etmektedir[73]. Çocuk taşıyan kadın teması farklı coğrafyalarda, toplumsal yapıdaki cinsiyet rollerinin dağılımı, aile kavramının artan önemi, iktidarın sahip olduğu gücün ilahî kaynaklara dayandırılması gibi konuları içinde barındırsa da anne-çocuk birlikteliğinin evrensel şekilde bereket bolluk ve yeni neslin korunması gibi kültsel özelliklerini koruduğu anlaşılmaktadır. Bu anlayışın, Erken Hristiyanlık sanatında karşımıza çıkan Meryem-İsa betimlemeleri şeklinde varlığını uzun süre muhafaza ettiği görülmektedir[74].

Yukarıda kronolojik dizini sunulan kourotrophos kültüne dair bilgiler genellikle kazılar sırasında ele geçen pişmiş toprak figürinler sayesinde elde edilmektedir. Tatarlı Höyük Sitadelinde Helenistik Dönem’e tarihlenen anne-çocuk birlikteliğinin işlenmiş olduğu eserler, kourotrophos tapınımına dair yeni verilerin eklenmesi bağlamında önem taşımaktadır. Söz konusu eserler, kucağında çocuk taşıyan ve çocuk emziren olmak üzere iki grup altında incelenmiştir.

1. Kucağında Çocuk Taşıyan Kadın Figürinleri (Kourotrophos: Tip 1)

1. tipe giren, kucağında çocuk taşıyan figürinler daha yaygın bir kullanım göstermektedir. Bu gruba ait 1 no.’lu figürin, çift kalıp tekniğinde işlenmiş olup içi boştur. Eserin arka yüzünde yuvarlak bir hava deliği bulunurken, arka yüzey ise bombe şeklinde bırakılmıştır. Gövdenin üst kısmından itibaren korunmuş olarak ele geçen figürinin alt kısmı kırık ve eksiktir (Figür 1). Cepheden tasvir edilmiş olan kadın figürini, yine cepheden gösterilen çocuğu sol kucağında taşımaktadır. Kadın figürü khiton üzerine himation giymektedir. Giysi kıvrımları sığ olup yüzeysel detaylar şeklinde işlenmiştir. Oldukça iyi korunmuş olan yüz oval ve dolgun bir şekle sahiptir. Alnın ortasında ikiye ayrılan saçlar kalın lüleler halinde betimlenmiştir. Alt göz kapağı işlenmemiş, üst göz kapağı ise şişkin biçimde verilmiştir. Burun geniş, burun kanatları ise kalındır. Üst ile alt dudaklar kalın, çene ise oval ve tok olup boyun kısmında kabartma şeklinde Venüs halkasına yer verilmiştir. Kadın figürünün sol kucağında taşınan cepheden işlenmiş çocuk figürini, yaklaşık iki-üç yaşlarında olup yuvarlak yüz hatları ve dolgun yanaklara sahiptir. Çocuğun yüz hatlarına dair detaylar şematik sayılabilecek basit kazımalar ve kabartılar şeklinde verilmiştir. Saçlar yanlarda kulak hizasına doğru uzanmakta, başın ortasında öne doğru taşan iki uzun saç buklesi bulunmaktadır. Bu saç düzeninin Eros figürinlerinde de görülmesine karşın, çocuk figürlerinde de benzer biçimde kullanılması, söz konusu örneklerin Eros olarak değil çocuk kategorisi içinde değerlendirilmesi gerektiğini göstermektedir[75]. Eserde himationun baş kısmında soyutlanarak verilmesi, yuvarlak ve dolgun yüz hatları, açık iri gözler, kalın ve etli dudak yapısı ile boyundaki Venüs halkası gibi stilistik özelliklerin yanı sıra figürün uzağa bakan dalgın ifadesi ve içe dönük ruh hali[76] gibi bulgular ışığında eser MÖ 2. yüzyıla tarihlendirilmektedir.

2 no.lu figürin de çift kalıptan içi dolu olarak üretilmiş olup 1 no.lu figürinin farklı bir uyarlamasıdır (Fig. 2). Gövdenin üst kısmı korunmuş olan figürinde gövdenin alt kısmı, sol kol ve yüz hatları ile ilgili detaylar tahrip olmuştur. Cepheden tasvir edilen kadın figürü sol kucağında çocuk taşımaktadır. Sağ kol dirsekten bükülü bir şekilde göğüs hizasında paralel uzanarak çocuğu kavramaktadır. Baş kısmını saran himation’un altında kısa kollu khiton giymektedir. Baş hafif bir şekilde sola doğru yatıktır. İyi korunamamış olan bu eser 1 no.lu figürinin varyasyonu olup, bulunduğu tabakada iğ biçimli unguentarium ile Doğu Sigillata A seramik repertuarında yer alan halka dipli ve içe dönük ağızlı kaselerin ele geçmesi nedeniyle MÖ 2. yüzyıl sürecine tarihlendirilmektedir.

Çift kalıp tekniğine bağlı kalınarak üretilen 3 no.lu figürinin içi boş olup arka yüzeyinde yuvarlak bir hava deliği bulunmaktadır (Figür 3). Figürin, yuvarlak ve alçak bir kaide üzerinde ayakta durur şekilde tasvir edilmiş ve kadın figürünün sol kolunda çocuk betimi yer almaktadır. Khiton üzerine giyilen himation, vücudu sıkıca sararak hafifçe sağa eğilen baş kısmına doğru soyutlanmış olarak işlenmiştir. Alnın ortasından ikiye ayrılan saçlar lüleler şeklindedir. Dolgun ve yuvarlak olarak işlenen yüzdeki detaylar oldukça stilize özellikler taşımaktadır. Çene oval bir forma sahip olup yanaklar ise dolgundur. Üst ve alt göz kapağı işlenmezken, gözler stilize yuvarlak hatlar şeklindedir. Dudaklar sığ olarak belirtilen çizgilerle birbirinden ayrılmaktadır. Gövdenin alt kısmından itibaren işlenmiş olan elbise kıvrımları, plastik anlayıştan uzak, düz sığ çizgiler halinde olup bacaklar giysi altında kaybolmaktadır. Kadın figürünün solunda bulunan çocuk figürünün oval formlu yüz kısmındaki detaylar stilize çizgiler şeklindedir. 3 no.lu eser üzerinde dikkat çekici unsurlardan biri olan gövde ve boyun kısmının uzamasına, Helenistik Dönem’in MÖ 1. yüzyıla tarihlenen terrakotta eserleri üzerinde sıklıkla rastlanmaktadır[77]. Bu tarihlerde koroplastik sanatında yaşanan dejenerasyon, aynı zamanda vücut oranlarındaki bozukluklar ve şematik giysi işçilikleri şeklinde de karşımıza çıkmaktadır[78]. Kadın figüründe kolların gövde ile olan orantısızlığı, himation’un ayak kısmında bir yelpaze gibi açılarak şematik dikey kıvrımlar oluşturması gibi özelliklerden hareketle 3 no.lu figürinin MÖ 1. yüzyıla ait olduğu önerilmektedir.

4 no.lu figürin, çift kalıp tekniğinde içi dolu olarak üretilmiş olup gövde kısmı korunmuştur (Figür 4). Cepheden tasvir edilen kadın figürü, sol kucağında taşıdığı ve profilden betimlenen çocuk figürününü dirsekten bükülü sol kolu ile desteklemektedir. V yakalı khiton üzerine giyilen himation, çocuğun alt gövdesini sarmakta ve bir tomar haline getirilerek kadının sol avuç içinde toplanmaktadır. Himation ile khiton üzerinde birbirini takip eden diyagonal kıvrımlar göbek hizasında, paralel yatay kıvrımlar şeklini almaktadır. Giysi ayrıntıları plastik üsluptan uzak basit sığ oyuklar ve çizikler şeklindedir. Taşra üretimi olan figürin, in situ haldeki kap ve kandil parçaları ile bir arada ele geçmiştir[79]. Açığa çıkarılan DSA grubuna ait seramikler, balık tabakları, içe dönük ağızlı kâse formları ve MÖ 2. yüzyıl ortalarına tarihlenen Attika-Rodos tipi kandil[80], eserin MÖ 2. yüzyıl sürecine ait olduğuna işaret etmektedir.

2. Çocuk Emziren Kadın Figürini (Kourotrophos: Tip 2)

2. tipe giren, kucağında çocuk emziren kadın figürini şu ana kadar Tatarlı Höyük’te bulunan kourotrophos figürinleri arasında tekil bir örnektir. Figürin, çift kalıp tekniğinde içi boş olarak üretilmiş olup işlenmemiş arka yüzünde yuvarlak bir buhar deliği bulunmaktadır. Üst gövdeden itibaren çıplak olan kadın figürü, dikdörtgen biçimli yüksek bir kaide üzerinde oturur durumda betimlenmiştir. Figür cepheden, çocuk ise profilden tasvir edilmiştir (Figür 5). Çocuk çıplak olarak betimlenmiş olup sol göğüsten emzirilmekte ve sol eliyle annenin sağ göğsünü kavramaktadır. Kadın figürü, çocuğu taşımak için sol bacağını hafifçe yukarı kaldırmakta ve bu nedenle vücut ağırlığının sağ tarafa aktarılmasından kaynaklı duruş pozisyonu eser üzerinde izlenebilmektedir. Bacak hizasında yatay şekilde uzanan elbise kıvrımları, diz hizasından itibaren sol ayağın hareketi ile uyumlu olup iki bacak arasında diyagonal kıvrımlar hâlini almaktadır. Bacak hatları yumuşak bir kumaş hissi veren himation’un altından seçilebilmektedir. Elbise kıvrımları sığ şekilde verilmiştir. Sağ ayak üzerine dökülen elbiseden ayak, bilek hizasından itibaren dışarı doğru taşmaktadır. Vücut hatlarının giysi altından seçilmesi ve duruş pozisyonunda meydana gelen “S” profilinden hareketle eser MÖ 2. yüzyıl içlerine tarihlendirilmektedir[81].

Sonuç

Gebelik süreci, yeni yaşam ve çoğalmanın müjdeleyicisi olsa da anne-çocuk sağlığı bağlamında ciddi riskler barındırmaktadır. Tıp olanaklarının günümüze oranla daha kısıtlı olduğu Antik Çağ toplumlarında, anne-çocuk birlikteliğini konu alan ve kourotrophos olarak adlandırılan pişmiş toprak figürinler, gebelik ve doğumun sağlıklı bir şekilde sona ermesine yönelik adak işlevi taşımaktadır. Helenistik Dönem’de yaygınlık kazanan bu figürinlerin Tatarlı Höyük’ün aynı döneme tarihlenen tabakalarında ele geçirilmesi, yerleşimde bu kültle ilişkili uygulamaların varlığına ışık tutmaktadır.

Tatarlı Höyük Sitadeli’nde Helenistik Dönem’e tarihlenen IIa ve IIb yapı katlarında açığa çıkarılan kourotrophos tipi pişmiş toprak figürinler gerek mekânsal ilişkileri gerekse tipolojik ve stilistik özellikleri açısından yerleşimin sosyo-kültürel karakterini anlamaya yardımcı olmaktadır. Figürinler, kutsal alanlarla ilişkili bir kontekst içinde ele geçmezken, gündelik hayatın önemli bir parçası olan konutlarda ve bunlara bağlı olan avlularda açığa çıkarılmıştır. Bu durum söz konusu figürinlerin ev merkezli bir inanç pratiği çerçevesinde kullanılmış olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, Tatarlı Höyük’te tespit edilen kourotrophos tipi figürinler, anneçocuk birlikteliğini kutsayan inançların Helenistik Dönem boyunca yerleşim içindeki somutlaşmış hâlini ortaya koyan değerli arkeolojik veriler sunmaktadır. Söz konusu figürinler, Tatarlı Höyük’te Helenistik Dönem sürecinde gebelik, doğurganlık, koruma ve aile odaklı kült uygulamalarının gündelik yaşamın ayrılmaz bir parçası haline geldiğini göstermektedir.

KATALOG

Figür no: 1. .

Figür no: 1
Tip: Kourotrophos.
Buluntu Yeri ve Yılı: AS 173, 2022.
Ölçüler: Y: 5,8 cm, G: 4.9 cm, K: 0,6 cm.
Hamur: 2,5 YR 6/6, Astar: 7,5 YR 7/4.
Katkı: Taşçık, kum, az miktarda mika, gözenekli hamur.
Buluntu Durumu: Çift kalıpta içi boş olarak üretilmiş figürin, gövdenin üst kısmından itibaren korunmuş olarak ele geçmiştir.
Tipolojik Benzerler: Winter 1903, 142, Fig. 4, 143, Fig. 4; Rumscheid 2006, 253, Taf. 62, Fig. 1; Mollard – Besques 1971, 201, 274; Mollard – Besques 1972 Pl. 283, D-1507, Pl. 342, D 2182; Burn – Higgins 2001, 171, Plate 81, 2486; Novák – Kozal 2013, 423, Resim 5.
Tarihlendirme: MÖ 2. yüzyıl.

Figür no: 2. .

Figür no: 2
Tip: Kourotrophos.
Buluntu Yeri ve Yılı: AS 173, 2022.
Ölçüler: U: 5,5 cm, G: 3,9 cm, K: 2.2 cm.
Hamur: 10 YR 6/6, Astar: 10 YR 7/3.
Katkı: Taşçık, mika katkılı gözenekli hamur.
Buluntu Durumu: Çift kalıptan içi dolu olarak üretilmiş figürinin ön kısmı büyük oranda aşınmış olup alt kısmı eksiktir.
Tipolojik Benzerler: Winter 1903, 142, Fig. 4, 143, Fig. 4; Rumscheid 2006, 253, Tafel 62, Fig. 1; Mollard – Besques 1971, 201, 274; Mollard – Besques 1972 Pl. 283, D-1507, Pl. 342, D 2182; Burn – Higgins 2001, 171, Plate 81, 2486.
Tarihlendirme: MÖ 2. yüzyıl.

Figür no: 3. .

Figür no: 3
Tip: Kourotrophos.
Buluntu Yeri ve Yılı: AS 173, 2022.
Ölçüler: U: 12,2 cm, G: 4,5 cm.
Hamur: 10 YR 6/8, Astar: 7,5 YR 7/4.
Katkı: Taşçık, mika, kuvars katkılı, gözenekli hamur
Buluntu Durumu: Çift kalıpta içi boş olarak üretilmiş figürinin ön kısmı büyük oranda korunmuştur
Tipolojik Benzerler: Özbay 2019, 65-66 Kat. No. 48; Çevirici Coşkun 2010, 185-187, Fig. 3, 4, 5; Erlich 2009, 54 Fig. 68; Winter 1903, 145, Fig. 3; Van Ingen 1939, 68, Pl IV no 56-57.
Tarihlendirme: MÖ 1. yüzyıl.

Figür no: 4. .

Figür no: 4
Tip: Kourotrophos.
Buluntu Yeri ve Yılı: AY 186, 2014.
Ölçüler: U: 6,3 cm, G: 4,8 cm.
Hamur: 7,5 YR 7/4, Astar: 7,5 YR 6/4.
Katkı: Taşçık, mika katkılı gözeneksiz hamur
Buluntu Durumu: Çift kalıpta içi dolu olarak üretilmiş figürinin üst gövdesi korunabilmiştir.
Tipolojik Benzerler: Mollard – Besques 1986, Pl. 41, D 3573; Bulba 2019, 138, Lev 8; Töpperwein, 1976, 33, Taf. 31 no. 136; Winter 1903, 141, Fig. 2.
Tarihlendirme: MÖ 2. yüzyıl.

Figür no: 5. .

Figür no: 5
Tip: Kourotrophos.
Buluntu Yeri ve Yılı: AS 187, 2014.
Ölçüler: 10,6 cm, G: 5,3 cm.
Hamur: 10 YR 5/6, Astar: 7,5 YR 5/4.
Katkı: Taşçık, kum, mika, gözeneksiz hamur.
Buluntu Durumu: Çift kalıpta içi boş olarak üretilmiş figürinin ön kısmı büyük oranda korunmuş olup sol alt köşeden itibaren eksiktir.
Tipolojik Benzerler: Winter, 1903, 142, Fig. 8; Erlich – Kloner 2009, 147, Pl. 7:31; Van Ingen 1939, 65-66, Pl. III no 44; Mollard – Besques 1986, Pl. 42, D 3577;
Tarihlendirme: MÖ 2. yüzyıl.

EKLER

Resim 1. Tatarlı Höyük sitadel yerleşmesi (Tatarlı Höyük Kazı Arşivi ©)

Resim 2. Tatarlı Höyük coğrafi konumu (Cevher 2020, 74, Fig. 5)

Resim 3. Tatarlı Höyük sitadel yerleşimi ve kourotrophoslar’ın ele geçtiği alanlar (Tatarlı Höyük Kazı Arşivi ©)

Resim 4. Helenistik Dönem IIa - IIb yapı katı (Fırat 2019, 48, Şek. 4.24)

Atıf/Citation: Cevher, Mehmet – Girginer, K. Serdar, “Tatarlı Höyük’te Ele Geçen Kourotrophos Figürinleri”, Höyük 17, 2026, 65-88.

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Etik Bildirim
hoyuk@ttk.gov.tr

Bu makale en az iki hakem tarafından çift taraflı kör hakemlik modeliyle incelendi. Benzerlik taraması yapılarak intihal içermediği teyit edildi.

Yapay Zeka Kullanımı
Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde yapay zekâ tabanlı herhangi bir araç veya uygulama kullanılmamıştır. Çalışmanın tüm içeriği, yazarlar tarafından bilimsel araştırma yöntemleri ve akademik etik ilkelere uygun şekilde üretilmiştir.

Çalışmanın Tasarlanması/Planning of the Study: Yazar/Author-1 (%50) - Yazar/Author-2 (%50)
Veri Toplanması/Collecting Data: Yazar/Author-1 (%60) - Yazar/Author-2 (%40)
Veri Analizi/Data Analysis: Yazar/Author-1 (%50) - Yazar/Author-2 (%50)
Makalenin Yazımı/Writing the Article: Yazar/Author-1 (%50) - Yazar/Author-2 (%50)
Makale Gönderimi ve Revizyonu/ Submission of the Article and Revisions: Yazar/Author-1 (%50) - Yazar/Author-2 (%50)

Çıkar çatışması beyan edilmemiştir .

Lisans
Bu makale Creative Commons Atıf-GayriTicari 4.0 Uluslararası Lisans (CC BY-NC) ile lisanslanmıştır.

Bu çalışmalar Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü, Atatürk Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, Türk Tarih Kurumu Başkanlığı, Adana Büyükşehir Belediyesi ve Çukurova Üniversitesi tarafından desteklenmektedir. 2022 yılı kazıları aynı zamanda ÇÜ Bilimsel Araştırma Projeleri Birimi tarafından SBA–2022–14645 “2022 Yılı Çukurova Üniversitesi Tatarlı Höyük Kazısı ve Dokümantasyon Çalışmaları” isimli projeyle de maddi olarak desteklenmiştir. Adı geçen kurumlara desteklerinden dolayı teşekkür ederiz.

Kaynaklar

• Alanyalı 2016
• Alanyalı, F., “Efes’te Kourotrophos Tanrıçaların İzinde”, Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 16, 1-7.
• Alanyalı 2002
• Alanyalı, F., “Ephesos’ta Bulunmuş Olan Bir Terrakotta Figürin Işığında Kourotrophoi”, II. Uluslararası Eskişehir Pişmiş Toprak Sempozyumu Bildirler Kitabı, (17-30 Haziran Eskişehir), ed. B. Öztürk, Eskişehir Tepebaşı Belediyesi Yayınları, Eskişehir, 169- 176.
• Bieber 1961
• Bieber, M., The Sculpture of the Hellenistic Age, Columbia University Press, New York.
• Budin 2007 – 2008
• Budin, S. L., “A New Look at the Mavrospelio “Kourotrophos”, Aegean Archaeology 9, Warsaw, 91-103.
• Budin 2010
• Budin, S. L., “Maternity ‘Children and Mother Goddesses’ in Minoan Iconography’’, Journal of Prehistoric Religion 22, 6-38.
• Budin 2011
• Budin, S. L., Images of Woman and Child from the Bronze Age: Reconsidering Fertility, Maternity, and Gender in the Ancient World, Cambridge University Press, Cambridge.
• Bulba 2019
• Bulba, M., “Kaunos Demeter Kutsal Alanı: Terakota Buluntular”, Cedrus 7, 123-167.
• Burn – Higgins 2001
• Burn, L. – Higgins, R., Catalogue of Greek Terracotta in the British Museum, Vol. 3, The British Museum Press, London.
• Cevher 2020
• Cevher, M., “Tatarlı Höyük Geç Tunç Çağı Savunma Sistemi ile İlgili Bir Değerlendirme”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman-Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 63-74.
• Cohen 1995
• Cohen, G. M., The Hellenistic Settlements in Europe The Islands and Asia Minor, University of California Press, Berkeley.
• Çambel – Özyar 2003
• Çambel, H. – Özyar, A., Karatepe-Aslantaş: Azatiwataya: Die Bildwerke Verlag Philipp von Zabern, Mainz am Rhein.
• Çevirici-Coşkun 2010
• Çevirici Coşkun, F., “Adana, Mersin ve Silifke Müzeleri’nde Bulunan Kourotrophos Figürinleri”, IV. Uluslararası Eskişehir Pişmiş Toprak Sempozyumu (Haziran 2010 Eskişehir), Eskişehir Tepebaşı Belediyesi Yayınları, Eskişehir, 181-197.
• Çevirici-Coşkun 2019
• Çevirici Coşkun, F., “Aphrodite Figürinleri”, Afyonkarahisar Müzesi Terrakotta Figürinleri, ed. Gökhan Coşkun, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara, 11-35.
• Darga 1992
• Darga, M., Hitit Sanatı, Akbank Kültür Sanat Yayınları, İstanbul.
• Dündar 2020
• Dündar, E., “Transport Jar from Tatarlı Höyük in Cilicia Pedias: First Observations”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 89-100.
• Dündar – Gerçek 2018
• Dündar, E. – Gerçek, A., “Imported Hellenistic Stamped Amphora Handles From Tatarlı Höyük (in the province of Adana-Turkey)”, Gephyra 15, Antalya, 153-174.
• Ekroth 2003
• Ekroth, G., “Inventing Iphigeneia? On Euripides and the Cultic Construction of Brauron”, Kernos 16, Liège, 59-118.
• Ekroth, 2013
• Ekroth, G., “What We Would Like the Bones to Tell Us: a Sacrificial Wish List”, Bones, Behaviour and Belief, The Zooarchaeological Evidence as a Source for Ritual Practice in Ancient Greece and Beyond, ed. G. Ekroth – J. Wallensten, The Editorial Committee of the Swedish Institutes at Athens and Rome, Stockholm, 15-30.
• Ekroth 2018
• Ekroth, G., “Holocaustic Sacrifices in Ancient Greek Religion and the Ritual Relations to the Levant”, Change, Continuity, and Connectivity, North-Eastern Mediterranean at the Turn of the Bronze Age and in the Early Iron Age, ed. L. Niesiolowski-Spano – M. Wecowski, Harrassowitz Verlag, Wiesbaden, 308-326.
• Erhan 2020
• Erhan, F., “Tatarlı Höyük Kazısı Numismatik Buluntuları (2007–2019) Işığında Yerleşim Tarihi Üzerine Değerlendirmeler”, Colloquium Anatolicum 19, İstanbul, 47-86.
• Erlich 2006
• Erlich, A., “The Persian Terracotta Figurines From Maresha in Iduma: Local and Regional Aspects”, Transeuphratene 32, Paris, 45-59.
• Erlich 2009
• Erlich, A., The Art of Hellenistic Palestine, Archaeopress, Oxford.
• Erlich 2014
• Erlich, A., “Terracotta Figurines”, The Excavation of Maresha Subterranean Complex 57: The “Heliodorus” Cave, ed. I. Stern, Archaeopress, Oxford, 39-70.
• Erlich – Kloner 2008
• Erlich, A. – Kloner, A. Maresha Excavations Final Report II, Hellenistic Terracotta Figurines from the 1989–1996 Seasons, Israel Antiquities Authority 35, Jerusalem.
• Fırat 2009
• Fırat, M., “İzmir Arkeoloji Müzesi’nden Bir Grup Terrakotta Figürin”, Colloquium Anatolicum 8, 171-198.
• Fırat 2019
• Fırat, M. C., Tatarlı Höyük Hellenistik Dönem Mimarisi Yapım ve Taş Teknikleri, (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Çukurova Üniversitesi), Adana.
• Fırat – Girginer 2020
• Fırat, M. C. – Girginer, K. S., “Tatarlı Höyük Hellenistik Dönem Mimarisi”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 149-166.
• French 1971
• French, E.,”The Development of Mycenaean Terracotta Figurines”, The Annual of the British School at Athens 66, 101-187.
• Gerçek 2020
• Gerçek, H., “Tatarlı Höyük Hellenistik Dönem Kandilleri”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman-Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 195-210.
• Girginer 2007
• Girginer, K. S., “2005 Yılı Adana (Ceyhan) ve Kayseri (Develi) Yüzey Araştırmaları”, 24. Araştırma Sonuçları Toplantısı (29 Mayıs-02 Haziran Çanakkale), C 2, Ankara, 173-196.
• Girginer 2018
• Girginer, K. S., Geç Hitit Dönemi Tasvir Sanatında Mobilyalar, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara.
• Girginer – Oyman-Girginer 2020
• Girginer, K. S. – Oyman-Girginer, Ö., “Tatarlı Höyüğün Stratigrafisi Üzerine Ön Sonuçlar”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 211-250.
• Girginer vd. 2010
• Girginer, K. S. – Oyman-Girginer, Ö. – Akıl, H., “Tatarlı Höyük (Ceyhan) Kazısı: İlk İki Dönem”, 31. Kazı Sonuçları Toplantısı (25-29 Mayıs Denizli), C 3, Ankara, 453-476.
• Girginer vd. 2015
• Girginer, K. S. – Oyman-Girginer, Ö. – Akıl, H. – Cevher, M. – Aklan, İ. – Fırat, M. C., “2013 Yılı Tatarlı Höyük Kazısı”, 36. Kazı Sonuçları Toplantısı, (02-06 Haziran Gaziantep), C 2, Ankara, 431-446.
• Goldman 1950
• Goldman, H., Excavations at Gözlükule, Tarsus, Vol 1, Princeton University Press, PrincetonNew Jersey.
• Hadzisteliou-Price 1978
• Hadzisteliou-Price, T., Kourotrophos, Cults and Representations of the Greek Nursing Deities, Brill, Leiden.
• Hermary 2012
• Hermary, A., “The Cypriot Kourotrophoi : Remarks on the ‘Mother with Child’ Theme”, Athanasia: The Earthly Celestial and the Underworld in the Mediterranean from the Late Bronze and The Early Iron Age, ed. N. C. Stampolidis – A. Kanta – A. Giannikouri, University of Crete, Heraklion, 341-350.
• Higgins 1967
• Higgins, R. A., Greek Terracottas, Methuen, London.
• Higgins 2012
• Higgins, S., “Divine Mothers: The Influence of Isis on the Virgin Mary in Egyptian Lactans–Iconography”, Journal of the Canadian Society for Coptic Studies 3/4, 71-90.
• Hitchcock – Nikalaidou, 2013
• Hitchcock, L. – Nikalaidou, M., “Gender in Greek and Aegean Prehistory”, A Companion to Gender Prehistory, ed. Diane L. Bolger, Wiley-Blackwell, Chichester, 502-525.
• Karageorghis 1999
• Karageorghis, J., The Coroplastic Art of Ancient Cyprus, vol. 5, The Cypro–Archaic Period Small Female Figurines, A.G. Leventis Foundation, Nicosia.
• Kayci – Girginer 2020
• Kayci, O. H. – Girginer, K. S., “Tatarlı Höyük’de Neolitik Dönem: Ön Değerlendirme”, Mors Immatura, Amanoslar’ın Gölgesinde Hayriye Akıl Anısına, ed. K. S. Girginer – G. Dardeniz – A. Gerçek – F. Erhan – E. Genç – İ. Tuğcu – Ö. Oyman Girginer – M. C. Fırat – H. Gerçek – M. F. Tufan, Ege Yayınları, İstanbul, 295-308.
• Kearns 2010
• Kearns, E., Ancient Greek Religion A sourcebook, Wiley-Blackwell, New Jersey.
• Kühne 1978
• Kühne, H., “Das Motiv der Nâhrenden frau Oder Göttin in Vorderasien”, Studien zur Religion und Kultur Kleinasiens, Festschrift für F. Karl Dörner zum 65. Geburtstag am 28. Februar 1976, Band 2, ed. S. Şahin – E. Schwertheim – J. Wagner, Brill, Leiden, 504-515.
• Larson 2017
• Larson, J., Ancient Greek Cults A Guide, Routledge, New York.
• Lipinski 2003
• Lipinski, E., “Phoenician Cult Expression in The Persian Period”, Symbiosis, Symbolism, and the Power of the Past: Canaan, Ancient Israel, and Their Neighbors from the Late Bronze Age Through Roman Palaestina, ed. W. G. Dever – S. Gitin, Eisenbrauns, Winona Lake-Indiana 297-308.
• McDonald 1967
• McDonald, A. H., “The Treaty of Apamea (188 B.C.)”, The Journal of Roman Studies 57, 1/2, Cambridge, 1-8.
• Mellaart 1970
• Mellaart, J., Excavations at Hacılar Vol. 2: Plates and Figures, Edinburgh University Press, Edinburgh.
• Merrillees 1988
• Merrillees, R. S., “Mother and Child: A Late Cypriote Variation on an Eternal Theme”, Mediterranean Archaeology 1, 42-56.
• Mollard-Besques 1971
• Mollard-Besques, S., Catalogue Raisonne des Figurines et Reliefs en Terre-cuite Grecs Etrusques et Romains Epoques Hellenistique et Romaine Grece et Asie Mineure, C III, Musees Nationaux, Paris.
• Mollard-Besques 1972
• Mollard-Besques, S., Catalogue Raisonne des Figurines et Reliefs en Terre-cuite Grecs Etrusques et Romains, Epoques Hellenistique et Romaine Grece et Asie Mineure, C III/II, Musees Nationaux, Paris.
• Mollard-Besques 1986
• Mollard-Besques, S., Catalogue Raisonne des Figurines et Reliefs en Terre-cuite Grecs Etrusques et Romains, Epoques Hellenistique et Romaine Italie Meridionale-Sicile-Sardaigne, C IV-I Musees Nationaux, Paris.
• Nakhai 2014
• Nakhai, B. A., “Mother and Child Figurines in the Levant from the Late Bronze Age Through the Persian Period”, Material Culture Matters, Essays on the Archaeology of the Southern Levant in Honor of Seymour Gitin, ed. J. R. Spencer – R. A. Mullins – A. J. Brody, Eisenbrauns, Winona Lake, Indiana, 165-198.
• Novák – Kozal 2013
• Novák, M. – Kozal, E., “Sirkeli Höyük 2011 yılı çalışmaları”, 34. Kazı Sonuçları Toplantısı, (28 Mayıs-1 Haziran Çorum) C 1, Çorum, 413-428.
• Olsen 1998
• Olsen, B. A., “Women, Children and the Family in the Late Aegean Bronze Age: Differences in Minoan and Mycenaean Constructions of Gender”, World Archaeology 29/3, Oxford, 380-392.
• Orthmann 1971
• Orthmann, W., Untersuchungen Zur Spathethitischen Kunst, Rudolf Habelt Verlag, Bonn.
• Özbay 2019
• Özbay, A., “Kadın Figürinleri”, Afyonkarahisar Müzesi Terrakotta Figürinleri, ed. Gökhan Coşkun, Bilgin Kültür Sanat Yayınları, Ankara, 56-76.
• Özgüç 1958
• Özgüç, T., “The Statuette from Horoztepe”, Anadolu/Anatolia 3, 53-56.
• Özhanlı 2013
• Özhanlı, M., “Pisidia Antiokheiası’nda Çocuk Taşıyan Paganist Kadınların Meryem’e Evrilmesi”, Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 18, Isparta, 85-93.
• Özhanlı – Aktaş 2007
• Özhanlı, M. – Aktaş, Ş., “Silifke Müzesinden Emziren Kadın Figürini”, Baki Öğün’e Armağan, Calbis, ed. C. Işık – Z. Çizmeli – B. Öğün – B. Varkıvanç, Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 137-148.
• Pollitt 1986
• Pollitt, J. J., Art in The Hellenistic Age, Cambridge University Press, Cambridge.
• Queyrel 1988
• Queyrel, A., Amathonte IV: Les Figurines Hellénistiques de Terre cuite, Paris, École Française d’Athènes.
• Roller 2004
• Roller, L. E., Ana Tanrıça’nın İzinde, Anadolu Kybele Kültü, çev. B. Avunç, Homer Kitabevi, İstanbul.
• Rumscheid 2006
• Rumscheid, F., Die figürlichen Terrakotten von Priene, Reichert Verlag, Wiesbaden.
• Rutter 2003
• Rutter, J., “Children in Aegean Prehistory”, Comingof Age in Ancient Greece: Imagesof Childhood from the Classical Past, ed. J. Neils–J. H. Oakley, Yale University Press, New Haven, 31-58.
• Sayar vd. 1993
• Sayar, M. H. – Seiwert, P. – Taeuber, H., “Doğu, Kilikya’da Epigrafi ve Tarihi-Coğrafya Araştırmaları, 1991”, 10. Araştırma Sonuçları Toplantısı, (25-29 Mayıs Ankara), Ankara, 175- 198.
• Schroer 2018
• Schroer, S., Die Ikonographie Palästinas/Israels und der Alte Orient Eine Religionsgeschichte in Bildern, Band 4, Schwabe Verlag, Basel.
• Seton-Williams 1954
• Seton-Williams, M. V., “Cilician Survey”, Anatolian Studies 4, London, 121-174.
• Sönmez 2022
• Sönmez, B. E., “Niğde Müzesi’nde Bir Grup Terrakotta Figürin”, Journal of Literature and Humanities 68, Erzurum, 51-57.
• Summerer 1999
• Summerer, L., Hellenistische Terrakotten aus Amisos: ein Beitrag zur Kunstgeschichte des Pontosgebietes, Franz Steiner Verlag, Stuttgart.
• Töpperwein, 1976
• Töpperwein, E., Terrakotten von Pergamon, Walter de Gruyter, Berlin.
• Török 2009
• Török, L., Between Two Worlds The Frontier Region between Ancient Nubia and Egypt 3700 BC– 500 AD, Brill, Boston.
• Uhlenbrock 1990
• Uhlenbrock,J. P., “East Greek Coroplastic Centers in the Hellenistic Period”, The Coroplast’s Art: Greek Terracottas of the Hellenistic World, ed. J. P. Uhlenbrocke – R. M. Ammermann, Aristide D. Caratzos Publisher, New York, 72-80.
• Van Ingen 1939
• Van Ingen, W., Figurines from Seleucia on the Tigris: Discovered by the Expeditions Conducted by the University of Michigan With the Cooperation of the Toledo Museum of Art and the Cleveland Museum of Art, 1927–1932, The University of Michigan Press, Ann-Arbor.
• Winter 1903
• Winter, F., Die Typen der Figürliche Terrakotten, Band III–I, Teil I, Verlag W. Spemann, BerlinStuttgart.

Dipnotlar

1. Seton – Williams 1954, 170.
2. Sayar vd. 1993, 179.
3. Girginer 2007, 177.
4. Girginer vd. 2010, 453-455.
5. Girginer vd. 2010.
6. Girginer vd. 2010.
7. Kayci – Girginer 2020, 296.
8. Girginer – Oyman-Girginer 2020, 211-250; Kayci – Girginer 2020, 301.
9. Fırat – Girginer 2020, 153.
10. Fırat – Girginer 2020, 151.
11. Fırat – Girginer 2020, 153; Girginer vd. 2015, 434.
12. Dündar – Gerçek 2018.
13. Dündar 2020, 94.
14. Gerçek 2020, 193-197, 206.
15. Erhan 2020, 53.
16. McDonald 1967, 3.
17. Cohen 1995, 55.
18. Fırat – Girginer 2020, 151, 154.
19. Fırat – Girginer 2020, 153-154.
20. Fırat 2019, 35, 38, 44, 54.
21. Fırat – Girginer 2020, 154-155.
22. Fırat – Girginer 2020, 154-155.
23. Gerçek 2020, 206, Kat no. 10.
24. Budin 2011, 1; Hadzisteliou – Price 1978, 2.
25. Hadzisteliou-Price 1978; Kühne 1978; Alanyalı 2016, Pl. 80; Roller 2004, 54; Mollard-Besques 1972, 273-274, Pl. 342; Goldman 1950, 238; Erlich 2014, 377; Queyrel 1988, 89-94, Pl. 28, Fig. 259-270; Erlich 2006, 52; Lipinski 2003, 301-302; Schroer 2018, 226, 260-261, fig. 1142, fig. 1180-1182; Winter 1903, 139-154.
26. Rutter 2003, 33, fig. 1; Hadzistelio-Price 1978, 221.
27. Kühne 1978, 505, CXXXIX, Abb. 2.
28. Mellaart 1970, 495-497, Fig. 218-220; Roller 2004, 54.
29. Duru 2008, Res. 117.
30. Özgüç 1958, 55-56, Fig. 1.
31. Darga 1992, 102, Res. 103.
32. Özhanlı – Aktaş 2007, 142; Darga 1992, Res. 303-304; Orthmann 1971, Taf. 46-47. Ayrıca bk. Girginer 2018, 31.
33. Schroer 2018, 428, Abb. 1388; Çambel – Özyar 2003, 61-63, Taf. 24-25; Darga 1992, 340-341, Res. 329; Orthmann 1971, 106, Taf. 15, Karatepe A/6.
34. Özhanlı – Aktaş 2007.
35. Bulba 2019, 130-134.
36. Alanyalı 2016.
37. Özhanlı 2013.
38. Fırat 2009, 172-176.
39. Özbay 2019, 65-66.
40. Sönmez 2022, 52-54.
41. Özhanlı – Aktaş, 2007; Çevirici Çoşkun 2010.
42. Çevirici-Çoşkun 2010.
43. Çevirici-Çoşkun 2010.
44. Hermary 2012, 344-345; Hadzisteliou-Price 1978, 221.
45. Özhanlı – Aktaş, ay, 139; Higgins 1967, 1.
46. Hermary 2012; Merrillees 1988; Hadzisteliou-Price 1978.
47. Erlich – Kloner 2008, 19.
48. Bulba 2019, 130; Çevirici-Coşkun 2010, 183; Erlich – Kloner 2008, 18; Hadzisteliou-Price 1978, 220.
49. Karageorghis 1999, 244.
50. Lipinski 2003, 302-305.
51. Hadzisteliou-Price 1978, 6.
52. Larson 2017, 30, 164-165; Hadzisteliou-Price 1978, 8, 116.
53. Alanyalı 2002, 173.
54. Hadzisteliou-Price 1978, 199.
55. Hadzisteliou-Price 1978, 199.
56. Bulba 2019, 123, 130-133.
57. Alanyalı 2002, 169; Hadzisteliou-Price 1978, 207.
58. Hadzisteliou-Price 1978, 205-206.
59. Kearns 2010, 225-228; Hadzisteliou-Price 1978, 209.
60. Ekroth 2018, 310-311.
61. Hadzisteliou-Price 1978, 127, 209; Ekroth 2013, 24; Ekroth 2003, 99; Alanyalı 2016, 5.
62. Alanyalı 2016, 1.
63. Çevirici-Çoşkun 2010, 183; Hadzisteliou-Price 1978, 1.
64. Hitchcock – Nikalaidou 2013, 509; Budin 2011, 4; Rutter 2003, 37, Olsen 1998, 380.
65. Budin 2007-2008, 94.
66. Budin 2010, 18-20.
67. Budin 2011, 4; Olsen 1998, 384; French 1971.
68. Hadzisteliou-Price 1978, 5-8.
69. Özhanlı – Aktaş 2007, 146.
70. Olsen 1998, 390.
71. Erlich 2014, 52; Erlich 2006, 52-53.
72. Özhanlı – Aktaş 2007, 142; Erlich – Kloner 2008, 19; Hadzisteliou-Price 1978, 223.
73. Schroer 2018, 704, fig. 1754; Nakhai 2014, 178; Török 2009, 247; Kühne 1978, Fig. CXLIII.
74. Özhanlı 2013, 88-89; Goldman 1950, 353; Tartışmalar için bk. Higgins 2012.
75. Summerer 1999, 56-57.
76. Pollitt 1986, 111-126; Bieber 1961, 113.
77. Uhlenbrock 1990, 75-76.
78. Çevirici-Coşkun 2019, 30.
79. Fırat 2009, 64.
80. Gerçek 2020, 206, Kat no. 10.
81. Özbay 2019, 66.

Şekil ve Tablolar

Figür no: 1. .

Figür no: 2. .

Figür no: 3. .

Figür no: 4. .

Figür no: 5. .

Resim 1. Tatarlı Höyük sitadel yerleşmesi (Tatarlı Höyük Kazı Arşivi ©)

Resim 2. Tatarlı Höyük coğrafi konumu (Cevher 2020, 74, Fig. 5)

Resim 3. Tatarlı Höyük sitadel yerleşimi ve kourotrophoslar’ın ele geçtiği alanlar (Tatarlı Höyük Kazı Arşivi ©)

Resim 4. Helenistik Dönem IIa - IIb yapı katı (Fırat 2019, 48, Şek. 4.24)